İklim sistemi ve insan sağlığı üzerinde geri döndürülemez etkiler doğurabilecek atmosferik jeomühendislik faaliyetleri, Florida örneği üzerinden ele alınıyor; Türkiye’de bu alana özgü ceza yaptırımı öngören bir kanun modeli öneriliyor.

1. Madde Önerisi (Çevre Kanunu’na ek madde)

MADDE … – 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanununa aşağıdaki ek madde eklenmiştir:

Atmosferik jeomühendislik ve hava durumu değiştirme faaliyetleri

EK MADDE … – (1) Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenliği altında bulunan hava sahasında, sıcaklığı, hava durumunu, iklimi veya güneş ışığının şiddetini etkilemek amacıyla, her ne suretle olursa olsun herhangi bir kimyasal, kimyasal bileşik, partikül, biyolojik ajan veya benzeri bir maddenin ya da bu etkiyi doğurmaya elverişli herhangi bir cihazın atmosfere enjekte edilmesi, salınması veya yayılması Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının iznine tabidir. Bakanlık tarafından izin verilmeyen her türlü faaliyet yasaktır.

(2) Bilimsel araştırma, hava trafik güvenliğinin sağlanması, orman yangınlarıyla mücadele, tarımsal mücadele veya benzeri zorunlu kamu yararı amaçlarıyla yürütülen ve Bakanlıktan önceden izin alınarak gerçekleştirilen faaliyetler, birinci fıkra kapsamındaki yasaklamanın dışındadır. Bu faaliyetlerin usul ve esasları; ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak, Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

(3) Bu madde hükümlerine aykırı olarak atmosferik jeomühendislik veya hava durumu değiştirme faaliyeti yürüten gerçek kişiler hakkında, fiil daha ağır bir cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde, her bir ihlal için  on bin Türk lirasından yüz bin Türk lirasına kadar idari para cezası uygulanır.

(4) Bu madde hükümlerine aykırı faaliyette bulunan özel hukuk tüzel kişileri hakkında, her bir ihlal için beş yüz bin Türk lirasından bir milyon Türk lirasına kadar idari para cezası uygulanır. Fiilin bir tüzel kişi yararına veya faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ayrıca tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirleri hakkında 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 60 ıncı maddesi hükümleri uygulanır.

(5) Faaliyetin bir hava aracı kullanılarak gerçekleştirilmesi hâlinde, hava aracını işleten gerçek veya tüzel kişi ile hava aracının kaptanı hakkında, üçüncü ve dördüncü fıkralardaki idari para cezaları ayrı ayrı uygulanır. Fiilin 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 181 ve 182 nci maddeleri uyarınca çevrenin kasten kirletilmesi suçunu oluşturması hâlinde, bu suçlara ilişkin cezai hükümler saklıdır.

(6) Bu madde kapsamına giren ve mevzuata aykırı olduğu düşünülen faaliyetleri gözlemleyen gerçek ve tüzel kişiler, durumu Bakanlığa, valiliklere veya kaymakamlıklara; elektronik ortam, telefon veya yazılı başvuru yoluyla bildirebilir. Bakanlık; gelen bildirimlerin alınması, ön incelemesi, gerektiğinde denetim ve soruşturma süreçlerinin yürütülmesine ilişkin usul ve esasları belirler; bu amaçla çevrimiçi bildirim sistemi kurar.

(7) Bu madde uyarınca uygulanan idari para cezaları, 2872 sayılı Kanunun 18 inci maddesinde düzenlenen çevre fonuna gelir kaydedilir. Bu gelirler yalnızca hava kirliliğinin önlenmesi, izlenmesi ve iklim değişikliği ile mücadele kapsamında kullanılabilir.”

2.  “Madde Gerekçesi” Taslağı

MADDE … Gerekçesi:
Atmosferik jeomühendislik ve hava durumu değiştirme faaliyetleri, hava kirliliği, iklim sistemi ve insan sağlığı üzerinde öngörülemeyen ve geri döndürülmesi güç etkiler doğurma potansiyeli taşımaktadır. Bu faaliyetlerin ulusal egemenlik alanı içinde, özellikle hava sahası üzerinde kontrolsüz ve izinsiz şekilde yürütülmesi; Anayasa’nın 56 ncı maddesinde güvence altına alınan sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkı, çevrenin korunması ve geliştirilmesi ödevleriyle bağdaşmamaktadır.

Bu nedenle maddede, Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenliği altındaki hava sahasında iklim, hava durumu, sıcaklık veya güneş ışığı şiddetini değiştirmek amacıyla atmosfere müdahale edilmesini esas itibarıyla yasaklayan bir çerçeve kurulmakta; yalnızca bilimsel araştırma, orman yangınlarıyla mücadele, tarımsal mücadele gibi zorunlu kamu yararı alanlarında, Bakanlık izniyle ve sıkı idari denetime tabi istisnalar öngörülmektedir.

Öte yandan, izinsiz faaliyetlerin yalnızca çevresel değil, ceza hukuku bakımından da sonuç doğurabileceği gözetilerek; Türk Ceza Kanununun çevrenin kasten kirletilmesine ilişkin hükümleri saklı tutulmuş, tüzel kişiler bakımından ise 60 ıncı madde uyarınca güvenlik tedbirleri uygulanması imkânı korunmuştur.

Maddenin altıncı fıkrasında, vatandaşların gözlemlerini idareye iletebilmesine yönelik bir bildirim ve denetim mekanizması kurulmakta; yedinci fıkrada ise anılan faaliyetlere ilişkin idari para cezalarının çevre fonuna gelir kaydedilmesi ve yalnızca hava kirliliği ve iklim değişikliğiyle mücadele alanlarında kullanılması hüküm altına alınmaktadır. Böylece hem önleyici hem de iyileştirici çevresel politikaların finansmanı güçlendirilmektedir.